![\"\"](\"http:\/\/kmim.wm.pwr.edu.pl\/myszka\/wp-content\/uploads\/sites\/2\/2018\/10\/elwro.jpg\" "\\"Fot.:")
<\/a>Uruchomione w 1959 roku Wroc\u0142awskie Zak\u0142ady Elektroniczne Elwro mia\u0142y produkowa\u0107 telewizory i tzw. automatyk\u0119 przemys\u0142ow\u0105. Jednak ich dyrektor Marian Tarnkowski mia\u0142 wizj\u0119. Marzy\u0142y mu si\u0119 komputery.<\/p>\n
\u2014 Tarnkowski oczarowa\u0142 w\u0142adze ide\u0105, \u017ce Elwro b\u0119dzie produkowa\u0142o m\u00f3zgi elektronowe, co w\u00f3wczas by\u0142o bardzo modne \u2014 wspomina Eugeniusz Bilski, kt\u00f3ry bra\u0142 udzia\u0142 w projekcie od samego pocz\u0105tku. Ale pod koniec lat 50. w Polsce m\u00f3zgi elektronowe znale\u017a\u0107 mo\u017cna by\u0142o g\u0142\u00f3wnie na kartach powie\u015bci Stanis\u0142awa Lema. Ubogi kraj w dziedzinie elektroniki pozostawa\u0142 daleko w tyle za USA czy Wielk\u0105 Brytani\u0105. Pr\u00f3bne modele komputer\u00f3w budowano na Politechnice Warszawskiej i w Zak\u0142adzie Aparat\u00f3w Matematycznych. Elektronicy z Elwro pojechali do stolicy na szkolenia, a po powrocie zabrali si\u0119 do budowy w\u0142asnych konstrukcji.<\/p>\n
\u2014 To byli m\u0142odzi ludzie, \u017c\u0105dni wiedzy i s\u0142awy \u2014 wspomina Bilski. \u2013 Kiedy wr\u00f3cili z Warszawy, powiedzieli, \u017ce prze\u015bcign\u0105 swoich mistrz\u00f3w. Tam widzieli komputery oparte na lampach pr\u00f3\u017cniowych, oni pierwsz\u0105 Odr\u0119 1001 zrobili w 1960 roku ju\u017c na tranzystorach.<\/p>\n
Jednak zar\u00f3wno Odra 1001, jak i Odra 1002 okaza\u0142y si\u0119 bardzo zawodne. Wobec tego dyrektor Tarnkowski zdecydowa\u0142 si\u0119 przej\u0105\u0107 od Politechniki Warszawskiej opart\u0105 na lampach maszyn\u0119 elektronow\u0105 UMC-1 i wdro\u017cy\u0107 j\u0105 do seryjnej produkcji.<\/p>\n
\u2014 W hali monta\u017cowej sta\u0142o kilka stanowisk i montowa\u0142o si\u0119 r\u0119cznie elektronik\u0119: lampy, oporniki, kondensatory \u2014 wspomina Bilski. Jednocze\u015bnie konstruktorzy nie zaprzestali w\u0142asnych prac i wreszcie w 1963 roku wesz\u0142a do produkcji tranzystorowa Odra 1003. Ale jej pojawienie si\u0119 wcale nie ucieszy\u0142o w\u0142adz. Komitet Warszawski PZPR bardzo chcia\u0142, by komputery produkowano w stolicy. Z kolei we Wroc\u0142awiu kierownictwo partyjne ba\u0142o si\u0119, co mo\u017ce wynikn\u0105\u0107 z tego, \u017ce w jednym miejscu pracuje tylu wykszta\u0142conych ludzi. W przes\u0142anej do Warszawy w 1965 roku analizie wroc\u0142awskiego Komitetu Wojew\u00f3dzkiego PZPR skar\u017cono si\u0119 na Elwro: \u201eZak\u0142ad wyra\u017anie unika wydatnego zwi\u0119kszenia asortymentu automatyki przemys\u0142owej, (\u2026) podczas gdy wydaje si\u0119 zbyt wyg\u00f3rowany program maszyn cyfrowych\u201d. Do tego jeszcze m\u0142odzi in\u017cynierowie okazywali si\u0119 zbyt samodzielni. \u201eW miar\u0119 mo\u017cliwo\u015bci kadr\u0119 kieruj\u0105c\u0105 produkcj\u0105 nasyca\u0107 lud\u017ami bardziej do\u015bwiadczonymi w przemy\u015ble, znaj\u0105cymi \u017cycie wielkofabryczne w \u015brodowisku robotniczym\u201d \u2014 zalecano.<\/p>\n
\u2014 Kilkuset ludzi z wy\u017cszym wykszta\u0142ceniem pracuj\u0105cych w jednym miejscu, gdy w innych zak\u0142adach by\u0142o po kilkunastu, to niepokoi\u0142o w\u0142adze \u2013 wspomina Bilski.<\/p>\n
Kiedy za\u015b tw\u00f3rca zak\u0142adu Marian Tarnkowski odszed\u0142 ze stanowiska, Elwro mog\u0142o mie\u0107 na swoj\u0105 obron\u0119 jedynie wybitne osi\u0105gni\u0119cia. I w niemal cudowny spos\u00f3b ich dokonano. W 1966 roku zesp\u00f3\u0142 elektronik\u00f3w kierowany przez Thanasisa Kamburelisa zbudowa\u0142 Odr\u0119 1204.<\/p>\n
\u2014 Ten Grek z Tracji, genialny matematyk i logik, kt\u00f3ry wyemigrowa\u0142 z ojczyzny po wojnie domowej 1948 roku, uwa\u017ca\u0142, \u017ce nie ma rzeczy niemo\u017cliwych. Stale zara\u017ca\u0142 nas swoim optymizmem \u2014 tak zapami\u0119ta\u0142 dawnego mentora jeden z konstruktor\u00f3w, Adam Urbanek. Stworzona przez Kamburelisa Odra 1204 by\u0142a pierwszym polskim komputerem potrafi\u0105cym przetwarza\u0107 dane.<\/p>\n
\u2014 Ta maszyna ju\u017c nie tylko dokonywa\u0142a oblicze\u0144 matematycznych, lecz tak\u017ce zajmowa\u0142a si\u0119 analiz\u0105, planowaniem, sprawami organizacyjnymi i ekonomicznymi \u2014 wylicza Bilski.<\/p>\n
Jednak Odra 1204 musia\u0142a mie\u0107 dobre oprogramowanie, by w pe\u0142ni wykorzystywa\u0107 swe mo\u017cliwo\u015bci.<\/p>\n
\u2014 \u017beby je napisa\u0107, potrzeba by\u0142o w\u00f3wczas ponad setki matematyk\u00f3w programist\u00f3w. Elwro nie mia\u0142a takich mo\u017cliwo\u015bci \u2014 wyja\u015bnia Bilski. W tej sytuacji pod wp\u0142ywem monit\u00f3w z Wroc\u0142awia rz\u0105dowa Komisja Oceny Maszyn Matematycznych, a nast\u0119pnie w\u0142adze zgodzi\u0142y si\u0119 na zakup oprogramowania od firmy zachodniej. W kwietniu 1967 roku na wypraw\u0119 do Londynu wyruszy\u0142o pi\u0119ciu dyrektor\u00f3w i urz\u0119dnik\u00f3w z r\u00f3\u017cnych zjednocze\u0144 przemys\u0142owych oraz dyrektor techniczny Elwro Eugeniusz Bilski. Przybysze zza \u017celaznej kurtyny mieli i\u015bcie u\u0142a\u0144sk\u0105 fantazj\u0119, bo pierwsze kroki skierowali do centrali najwi\u0119kszego producenta komputer\u00f3w na \u015bwiecie, ameryka\u0144skiej korporacji IBM.<\/p>\n
\u2014 Wyszed\u0142 do nas na korytarz facet po kielichu, co by\u0142o wida\u0107, nawet nas nie zaprosi\u0142 do gabinetu. Gdy si\u0119 dowiedzia\u0142, o co chodzi, powiedzia\u0142, \u017ce IBM nie jest zainteresowany \u017cadn\u0105 wsp\u00f3\u0142prac\u0105 z Europ\u0105 Wschodni\u0105. No to poszli\u015bmy do nast\u0119pnych firm, tym razem angielskich \u2013 opowiada Bilski. W ko\u0144cu w siedzibie brytyjskiego koncernu ICL Polak\u00f3w nie wyrzucono za drzwi, tylko uprzejmie przyj\u0119to i wys\u0142uchano. Nast\u0119pnie zabrano na wycieczk\u0119 do fabryk ICL w Manchesterze, Stevenage, Letchworth, a na koniec zgodzono si\u0119 udost\u0119pni\u0107 oprogramowanie \u017ar\u00f3d\u0142owe i tzw. dokumentacj\u0119 logiczn\u0105 procesora ICL 1904. W zamian w\u0142adze PRL obieca\u0142y kupi\u0107 dwa zestawy komputer\u00f3w ICL 1900 za 300 tys. dol. Umow\u0119 podpisano w Warszawie w lipcu 1967 roku.<\/p>\n
\u2014 Potem przedstawiciel ICL zaproponowa\u0142 wsp\u00f3ln\u0105 konferencj\u0119 prasow\u0105 i by\u0142 zdziwiony, kiedy mu powiedziano, \u017ce w Polsce nie ma takiego zwyczaju \u2014 wspomina Bilski. Informacja o udanej transakcji nigdy si\u0119 nie ukaza\u0142a na \u0142amach prasy PRL, cho\u0107 ICL wywi\u0105za\u0142 si\u0119 z zobowi\u0105za\u0144. Przekaza\u0142 oprogramowanie na ta\u015bmach magnetycznych wraz z ich opisem, a programi\u015bci z Elwro je\u017adzili na szkolenia do Anglii. Co ciekawe, rz\u0105d Wielkiej Brytanii nigdy nie zablokowa\u0142 transferu nowoczesnej technologii. \u2013 Anglicy po prostu nie wierzyli, \u017ce uda si\u0119 nam zbudowa\u0107 urz\u0105dzenie zdolne pracowa\u0107 na ich oprogramowaniu \u2014 uwa\u017ca Bilski.<\/p>\n
Sam pomys\u0142, \u017ceby tworzy\u0107 komputer na podstawie systemu operacyjnego i dokumentacji logicznej, wydawa\u0142 si\u0119 w tamtych czasach absurdalny. To tak jakby najpierw kupi\u0107 meble, dywany, sprz\u0119ty kuchenne, a potem wok\u00f3\u0142 nich zacz\u0105\u0107 budow\u0119 domu. W ICL nie wiedziano, \u017ce Elwro ma Odr\u0119 1204, jednak przed Thanasisem Kamburelisem i tak stan\u0119\u0142o trudne zadanie, bo musia\u0142 j\u0105 przerobi\u0107, by pasowa\u0142a do angielskiego software\u2019u.<\/p>\n
\u2014 Chyba nikt inny na \u015bwiecie nie dokona\u0142 wcze\u015bniej czego\u015b takiego \u2013 uwa\u017ca Adam Urbanek. Nowa Odra o symbolu 1304 na oprogramowaniu ICL dzia\u0142a\u0142a znakomicie. Ma\u0142o brakowa\u0142o, by fakt ten nie mia\u0142 \u017cadnego znaczenia. W lutym 1968 roku do Moskwy wezwano delegacj\u0119 rz\u0105dow\u0105 z Polski, by poinformowa\u0107 j\u0105, \u017ce kraje demokracji ludowej maj\u0105 obowi\u0105zek produkowania komputer\u00f3w radzieckich (tak naprawd\u0119 by\u0142y one konstrukcji ameryka\u0144skiej).<\/p>\n
Kradzie\u017c z IBM przez KGB plan\u00f3w konstrukcyjnych i oprogramowania to jeden z wi\u0119kszych sukces\u00f3w sowieckich szpieg\u00f3w. Ale Krajowi Rad rabunki przychodzi\u0142y o wiele \u0142atwiej ni\u017c tworzenie m\u00f3zg\u00f3w elektronowych. Oparty na planach IBM program budowy komputera Riad pod koniec lat 60. stan\u0105\u0142 w miejscu i dzi\u0119ki temu Elwro mog\u0142o rozpocz\u0105\u0107 seryjn\u0105 produkcj\u0119 Odry 1304 (powsta\u0142o 90 egzemplarzy) oraz pracowa\u0107 nad pierwszym polskim komputerem zbudowanym z uk\u0142ad\u00f3w scalonych. W PRL zmieni\u0142 si\u0119 te\u017c spos\u00f3b traktowania elektroniki. \u201eW przeliczeniu na milion mieszka\u0144c\u00f3w w Polsce jest ok. 70 razy mniej komputer\u00f3w ni\u017c w USA i oko\u0142o 15 razy mniej ni\u017c w NRF. Szacuje si\u0119, i\u017c nasze op\u00f3\u017anienie w zastosowaniu maszyn cyfrowych wynosi oko\u0142o 10 lat w stosunku do USA i oko\u0142o 5 lat w stosunku do kraj\u00f3w EWG\u201d \u2014 zapisano w 1971 roku w opracowaniu, kt\u00f3re trafi\u0142o na biurko I sekretarza Komitetu Centralnego PZPR Edwarda Gierka. Moda na wspieranie nowoczesnych technologii sprawi\u0142a, \u017ce Elwro dosta\u0142o zgod\u0119 na sprowadzenie z USA krzemowych uk\u0142ad\u00f3w scalonych wytwarzanych przez firm\u0119 Texas Instruments. Zbudowano z nich dwa prototypowe egzemplarze Odry 1305, kt\u00f3ra okaza\u0142a si\u0119 strza\u0142em w dziesi\u0105tk\u0119. Maj\u0105cy zbli\u017cone parametry komputer IBM 370 (model 145) potrafi\u0142 wykona\u0107 180 tysi\u0119cy operacji na sekund\u0119, a Odra 1305 pracuj\u0105ca na oprogramowaniu ICL wykonywa\u0142a ich 370 tysi\u0119cy!<\/p>\n
Wkr\u00f3tce komputery z Elwro zapocz\u0105tkowa\u0142y w Polsce pierwsz\u0105 rewolucj\u0119 informatyczn\u0105. Instalowano je w najwa\u017cniejszych zak\u0142adach przemys\u0142owych, o\u015brodkach przetwarzania danych, w kolejnictwie i na wy\u017cszych uczelniach. \u0141\u0105cznie wyposa\u017cono w nie ponad 500 przedsi\u0119biorstw i instytucji. Jednocze\u015bnie podj\u0119to produkcj\u0119 uk\u0142ad\u00f3w scalonych na licencji firmy Texas Instruments. Wydawa\u0142o si\u0119, \u017ce PRL zacznie odrabia\u0107 dystans dziel\u0105cy j\u0105 od Zachodu, gdy nagle o swoje prawa upomnia\u0142 si\u0119 Kreml, bo Riad by\u0142 wreszcie got\u00f3w. Zadania produkcji poszczeg\u00f3lnych modeli rozdzielono mi\u0119dzy pa\u0144stwa satelickie ZSRR. Polsce przypad\u0142 model R-30.<\/p>\n
\u2014 Pocz\u0105tkowo chciano go wytwarza\u0107 w Warszawie, ale pod koniec 1971 roku okaza\u0142o si\u0119, \u017ce \u017cadne tamtejsze przedsi\u0119biorstwo nie jest w stanie temu podo\u0142a\u0107 \u2014 opowiada Adam Urbanek. \u2014 W\u00f3wczas to nieszcz\u0119\u015bcie spad\u0142o na nas. Kiedy przywie\u017ali pierwszy egzemplarz, a\u017c z\u0142apali\u015bmy si\u0119 za g\u0142ow\u0119, gdy zobaczyli\u015bmy, jaki to szmelc \u2014 wspomina.<\/p>\n
Ale nawet to nie os\u0142abi\u0142o inwencji m\u0142odych zapale\u0144c\u00f3w. Wpadli na pomys\u0142, by wzi\u0105\u0107 oprogramowanie ukradzione IBM i zbudowa\u0107 w\u0142asnego Riada, tak jak Kamburelis budowa\u0142 Odr\u0119 1304. Wkr\u00f3tce powsta\u0142 elwrowski R-32 na ameryka\u0144skich uk\u0142adach scalonych. Kiedy w lipcu 1973 roku wystawiono go w Moskwie obok Riad\u00f3w z innych kraj\u00f3w RWPG, Rosjanie dos\u0142ownie si\u0119 zagotowali.<\/p>\n
\u2014 Dosz\u0142o do wielkiej awantury, a prac\u0119 straci\u0142o kilka os\u00f3b na wysokich stanowiskach \u2014 wspomina Urbanek. We wrze\u015bniu 1973 roku do Wroc\u0142awia przyjecha\u0142a delegacja z ZSRR, \u017ceby wymusi\u0107 zaprzestanie produkcji w Elwro jakichkolwiek innych komputer\u00f3w ni\u017c sowieckie. Jedynie twardy op\u00f3r ministra przemys\u0142u maszynowego Aleksandra Kopcia zapobieg\u0142 katastrofie.<\/p>\n
Widz\u0105c, \u017ce Polacy nie skapituluj\u0105, wys\u0142annicy Kremla ulegli namowom, by w Elwro poza lini\u0105 produkcyjn\u0105 Riad\u00f3w pozosta\u0142a te\u017c druga, do produkcji polskiego sprz\u0119tu. Rok p\u00f3\u017aniej Rosjanie bole\u015bnie odczuli skutki swej wspania\u0142omy\u015blno\u015bci. Podczas mi\u0119dzynarodowych targ\u00f3w w Brnie Czesi urz\u0105dzili wy\u015bcig komputer\u00f3w. Mierzono, w jakim czasie poszczeg\u00f3lne modele wykonaj\u0105 milion operacji. Riad R-30 potrzebowa\u0142 na to 70 sekund. Po nim wystartowa\u0142 elwrowski R-32. Ca\u0142a operacja zaj\u0119\u0142a mu… 7 sekund! Na wystawie zapanowa\u0142a konsternacja. Ale \u017caden z kraj\u00f3w RWPG nie o\u015bmieli\u0142 si\u0119 zakupi\u0107 polskiej wersji Riada.<\/p>\n
Jednak Elwro nie narzeka\u0142o na brak zam\u00f3wie\u0144. \u2014 Du\u017ca cz\u0119\u015b\u0107 produkcji sz\u0142a na potrzeby wojska \u2014 wspomina Adam Urbanek. Stworzono tak\u017ce zminiaturyzowan\u0105 Odr\u0119 1325, kt\u00f3ra pod nazw\u0105 Rodan 10 znalaz\u0142a wiele zastosowa\u0144 militarnych, m.in. kierowanie ogniem artyleryjskim i planowanie sztabowe. Czechos\u0142owackie zak\u0142ady Tesla uczyni\u0142y z Rodan\u00f3w m\u00f3zgi steruj\u0105ce systemem radiolokacji pasywnej Tamara.<\/p>\n
Po za\u017cegnaniu kryzysu wywo\u0142anego przez sowieckie Riady wydawa\u0142o si\u0119, \u017ce przed Elwro otwiera si\u0119 \u015bwietlana przysz\u0142o\u015b\u0107. Wyprodukowano 364 sztuki \u015bwietnej Odry 1305, z czego prawie jedn\u0105 trzeci\u0105 na eksport. Komputery te mia\u0142y opini\u0119 niezawodnych, wystarczy\u0142o wi\u0119c tylko i\u015b\u0107 za ciosem. Ale w kolejnych latach w Elwro zapanowa\u0142 totalny marazm. Nie wprowadzano innowacji, przestano \u015bciga\u0107 si\u0119 ze \u015bwiatem, najlepsi konstruktorzy odeszli lub si\u0119 zestarzeli. Kiedy na Zachodzie rewolucja informatyczna nabiera\u0142a rozp\u0119du, Odra 1305 szybko stawa\u0142a si\u0119 zabytkiem.<\/p>\n
\u2014 Ona by\u0142a zbyt dobra \u2014 twierdzi Adam Urbanek. \u2014 A w realnym socjalizmie, gdzie ka\u017cda innowacja przychodzi z trudem, nikt opr\u00f3cz konstruktor\u00f3w nie chcia\u0142 jej ulepsza\u0107. Poza tym pod koniec lat 70. zacz\u0105\u0142 si\u0119 kryzys i na wszystko brakowa\u0142o dewiz \u2014 dodaje.<\/p>\n
By\u0107 mo\u017ce paradoksalnie wysoka jako\u015b\u0107 komputer\u00f3w Odra przes\u0105dzi\u0142a o losie komputer\u00f3w Elwro. Dzia\u0142a\u0142y niezawodnie po 30 lat, ale ca\u0142y \u015bwiat szed\u0142 do przodu i w latach 80. by\u0142y ju\u017c obiektem kpin, za\u015b macierzysty zak\u0142ad przypomina\u0142 muzeum techniki. Przestarza\u0142e i \u017ale zarz\u0105dzane zak\u0142ady Elwro w 1993 roku sprzedano koncernowi Siemens, kt\u00f3ry szybko zlikwidowa\u0142 i zr\u00f3wna\u0142 z ziemi\u0105 dawn\u0105 dum\u0119 polskiej elektroniki. I to by\u0142 koniec wroc\u0142awskiego informatycznego cudu. Cho\u0107 czasami \u2014 jak to z cudami bywa \u2014 przypomina on o sobie, wprawiaj\u0105c w os\u0142upienie, czy to pilota F-117 kapitana Reachmonda czy dziennikarzy, kt\u00f3rzy odkryli, \u017ce jaki\u015b komputer mo\u017ce bez zawieszania si\u0119 dzia\u0142a\u0107 przez 34 lata.<\/p>\n
\u201eDr Andrzej Krajewski jest historykiem i publicyst\u0105\u201d<\/p>\n
\u00a9 2018 Ringier Axel Springer Polska. Wszelkie prawa zastrze\u017cone
\n[\/restrict]<\/p>\n
Patrz r\u00f3wnie\u017c tu<\/a>:<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Cud nad Odr\u0105 [restrict] Data publikacji: 20.09.2018, 00:09 Ostatnia aktualizacja: 20.09.2018, 00:09 Andrzej Krajewski 30 kwietnia wy\u0142\u0105czono Odr\u0119, ostatni polski komputer pracuj\u0105cy nieprzerwanie od z g\u00f3r\u0105 30 lat. Dum\u0119 informatyki PRL. Dla kapitana Tedda Reachmonda nocny lot 27 marca 1999 roku zako\u0144czy\u0142 si\u0119 niespodziewanie. Pilotowany przez niego niewidzialny dla radar\u00f3w my\u015bliwiec bombarduj\u0105cy F-117 US Air Force … Czytaj dalej Cud nad Odr\u0105<\/span>